Chuẩn bị
Bàn thờ gia tiên ngày cưới — người Công giáo làm sao?
Nội dung bài
Nghi lễ trước bàn thờ gia tiên là chỗ hai bên gia đình hay lo lắng nhất khi có người Công giáo. Nền văn kiện là Thông cáo của Hội đồng Giám mục Việt Nam về việc tôn kính tổ tiên, ban hành tại Đà Lạt ngày 14 tháng 6 năm 1965, sau khi Toà Thánh chấp thuận áp dụng huấn thị Plane compertum est cho giáo dân Việt Nam. Thông cáo nêu đích danh những việc được làm và tham dự cách chủ động: treo ảnh, dựng tượng, nghiêng mình bái kính, trưng hoa đèn, tổ chức ngày kỵ giỗ. Ranh giới nằm ở những việc dị đoan rõ rệt như đốt vàng mã, và những cử chỉ biểu lộ sự phục tùng đối với một thụ tạo như đối với Thiên Chúa.
Đây là câu hỏi hay được hỏi thầm, vì nó chạm vào cả hai bên: một bên sợ mang tiếng bỏ ông bà, một bên sợ làm điều trái đạo. Và nó thường nổ ra đúng vào lúc không nên nổ ra nhất — giữa ngày cưới, trước mặt họ hàng.
Hội đồng Giám mục Việt Nam đã trả lời câu này từ năm 1965. Những việc mang ý nghĩa thế tục rõ ràng — treo ảnh, dựng tượng, nghiêng mình bái kính, trưng hoa đèn, tổ chức ngày kỵ giỗ — thì người Công giáo được làm và được tham dự cách chủ động. Ranh giới nằm ở việc dị đoan rõ rệt, mà văn kiện nêu đích danh một ví dụ: đốt vàng mã.
Văn kiện nền: Thông cáo Đà Lạt 14.6.1965
Đây không phải một ý kiến mục vụ lẻ tẻ, mà là văn kiện của Hội đồng Giám mục Việt Nam, ban hành tại Đà Lạt ngày 14 tháng 6 năm 1965.
Nền của nó: ngày 20.10.1964, Toà Thánh qua Bộ Truyền Giáo chấp thuận áp dụng cho giáo dân Việt Nam huấn thị Plane compertum est (ban hành 08.12.1939). Nói ngắn gọn: điều từng bị hạn chế trong nhiều thế kỷ đã được nhìn lại, và cách nhìn mới là phân biệt ý nghĩa thế tục với ý nghĩa tôn giáo của cùng một cử chỉ.
Thông cáo 1965 có dẫn "giáo luật khoản 1258". Đó là số điều của Bộ Giáo luật 1917 — bộ luật đang hành lúc ấy. Bộ Giáo luật hiện hành là bản 1983, đánh số khác. Nếu bạn tra số điều 1258 trong bộ luật hiện hành sẽ ra nội dung không liên quan. Chúng tôi ghi rõ chỗ này để bạn không tra nhầm.
Được làm những gì — văn kiện nêu đích danh
Thông cáo cho phép người Công giáo làm và tham dự cách chủ động những việc có ý nghĩa thế tục rõ ràng, tức là những việc bày tỏ lòng hiếu kính và tưởng nhớ:
- Treo ảnh, hình, dựng tượng ông bà tổ tiên.
- Nghiêng mình bái kính.
- Trưng hoa đèn.
- Tổ chức ngày kỵ, ngày giỗ.
Vì vậy, một bàn thờ gia tiên ngày cưới với ảnh ông bà, hoa và nến không có gì trái với đức tin Công giáo. Đó là điều nhiều gia đình Công giáo Việt Nam vẫn làm.
Chữ chủ động trong văn kiện đáng chú ý: không phải "được miễn cưỡng cho qua", mà là được tham dự thật lòng.
Không được làm những gì
Thông cáo loại trừ ba nhóm:
- Những việc có tính cách tôn giáo trái với giáo lý — tức những cử chỉ biểu lộ sự phục tùng và lệ thuộc đối với một thụ tạo như đối với Thiên Chúa. Đây là ranh giới cốt lõi: tưởng nhớ và hiếu kính ông bà thì được; đặt ông bà vào chỗ của Thiên Chúa thì không.
- Những việc dị đoan rõ rệt — văn kiện nêu đích danh: đốt vàng mã.
- Cử hành ở nơi dành riêng cho việc tế tự.
Trong trường hợp bất đắc dĩ — chẳng hạn gia đình bên kia vẫn làm những việc ấy — thì người Công giáo chỉ hiện diện cách thụ động: có mặt vì lễ nghĩa, nhưng không tham gia.
Còn những việc không rõ ràng thì sao
Đây là phần thực tế nhất của Thông cáo, vì đời sống hiếm khi rạch ròi. Văn kiện đưa ra một tiêu chí và một cách xử trí:
- Tiêu chí: nếu dư luận địa phương không coi việc ấy là tuyên xưng tín ngưỡng của một tôn giáo khác, mà chỉ là tâm tình tự nhiên đối với ông bà, thì không trái đức tin và được làm.
- Khi còn nghi nan: theo lương tâm, giải thích chủ ý của mình cách khéo léo, tham dự cách thụ động, và bàn hỏi với giáo sĩ thành thạo.
Câu "giải thích chủ ý cách khéo léo" là lời khuyên thực tế nhất cho một đám cưới hai bên khác đạo: phần lớn căng thẳng đến từ chỗ không ai nói ra mình đang nghĩ gì, chứ không đến từ bản thân nén hương.
Nghi lễ gia tiên thường diễn ra ở nhà, giữa đông họ hàng, và không có ai đứng ra giải thích. Nếu hai bên có khác biệt, bàn với nhau từ lúc lên kịch bản ngày cưới — ai làm gì, ở khâu nào, và điều gì gia đình Công giáo xin phép không tham gia. Một cuộc nói chuyện mười lăm phút trước đó tránh được một khoảnh khắc khó xử trước mặt cả họ.
Bàn thờ gia tiên ở nhà khác bàn thờ trong nhà thờ
Một nhầm lẫn nhỏ nhưng hay gặp: đem quy định phụng vụ áp cho bàn thờ tại nhà.
Các quy định như Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma số 305 — giữ sự chừng mực khi trang hoàng, Mùa Chay cấm chưng hoa trên bàn thờ trừ Chúa nhật Laetare và các lễ trọng lễ kính, hoa đặt chung quanh chứ không đặt trên mặt bàn thờ — áp dụng cho bàn thờ trong nhà thờ khi cử hành phụng vụ. Đó là chỗ liên quan tới bài trang trí nhà thờ ngày cưới.
Bàn thờ gia tiên tại nhà là chuyện gia đình và phong tục. Không có quy định phụng vụ nào về cách bày biện nó.
Một điểm về văn kiện năm 2019
Năm 2019, Hội đồng Giám mục Việt Nam công bố Văn kiện hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên. Đại hội XIV (Hải Phòng, 30/9–4/10/2019) cho phép áp dụng thử nghiệm ba năm kể từ 04/10/2019.
Thời hạn thử nghiệm ba năm ấy đã hết từ năm 2022, và chúng tôi chưa kiểm chứng được điều gì diễn ra sau đó — văn kiện có được chuẩn nhận chính thức hay không, có sửa đổi gì không. Vì vậy bài này không khẳng định văn kiện 2019 đang có hiệu lực, và lấy Thông cáo 1965 làm nền, vì đó là văn kiện có nền pháp lý rõ ràng từ chấp thuận của Toà Thánh. Nếu giáo phận của bạn có hướng dẫn riêng, hướng dẫn ấy là thứ áp dụng cho bạn.
Bước tiếp theo
Nếu gia đình hai bên khác đạo, chuyện bàn thờ gia tiên thường chỉ là một trong nhiều điểm cần thống nhất. Xem thêm khi gia đình phản đối cưới khác đạo và những việc cần chuẩn bị cho lễ cưới để sắp xếp cả hai phần: phần ở nhà thờ và phần ở nhà.
Cách áp dụng cụ thể trong từng hoàn cảnh gia đình là chỗ nên bàn hỏi trực tiếp. Thông cáo 1965 tự nó cũng khuyên như vậy khi gặp việc nghi nan: bàn hỏi với giáo sĩ thành thạo. Cha xứ nơi bạn cử hành lễ là người nên hỏi trước tiên.
Thông cáo của Hội đồng Giám mục Việt Nam về việc tôn kính tổ tiên, ban hành tại Đà Lạt ngày 14.6.1965, đăng lại trên trang của Hội đồng Giám mục Việt Nam hdgmvietnam.com ngày 05/5/2019 — nền của Thông cáo là việc Toà Thánh, qua Bộ Truyền Giáo ngày 20.10.1964, chấp thuận áp dụng cho giáo dân Việt Nam huấn thị Plane compertum est ban hành ngày 08.12.1939 · Thông cáo 1965 — được làm và tham dự cách chủ động những cử chỉ có ý nghĩa thế tục rõ ràng, nêu đích danh: treo ảnh, hình, dựng tượng, nghiêng mình bái kính, trưng hoa đèn, tổ chức ngày kỵ giỗ · Thông cáo 1965 — không được làm những việc có tính cách tôn giáo trái với giáo lý, tức những cử chỉ biểu lộ sự phục tùng và lệ thuộc đối với một thụ tạo như đối với Thiên Chúa, những việc dị đoan rõ rệt như đốt vàng mã, hoặc cử hành ở nơi dành riêng cho việc tế tự; trong trường hợp bất đắc dĩ thì chỉ hiện diện cách thụ động · Thông cáo 1965 — với những việc không rõ là thế tục hay tôn giáo, nếu dư luận địa phương không coi đó là tuyên xưng tín ngưỡng của một tôn giáo khác mà chỉ là tâm tình tự nhiên thì được làm; còn nghi nan thì theo lương tâm, giải thích chủ ý cách khéo léo, tham dự cách thụ động, và bàn hỏi với giáo sĩ thành thạo · Quy chế Tổng quát Sách lễ Rôma, số 305 — phải giữ sự chừng mực khi trang hoàng bàn thờ; trong Mùa Chay cấm chưng hoa trên bàn thờ, trừ Chúa nhật Laetare, các lễ trọng và lễ kính; hoa được đặt chung quanh chứ không đặt trên mặt bàn thờ